Alþingishúsið

(Mynd: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fd/Althingishusid.jpg)

Mér hefur alltaf þótt Alþingishúsið falleg og heillandi bygging. Það er samofið sögu okkar og sjálfstæðisbaráttu, auk þess sem byggingaaðferðin er sér handverkskafli út af fyrir sig þar reykvískir iðnaðarmenn lærðu að höggva og tilreiða íslenskt grjót til húsbygginga samhliða smíði þess.

Að hluta hefur það stuðað mig síðustu 20 árin að danska konungsmerkið skuli tróna efst á þessu helsta sjálfstæðistákni okkar Íslendinga en með aldrinum hefur mér tekist að sætta mig við stjórnarfarslegt samhengið og horfa framhjá því.  

Það þarf ekki að tíunda sögulegt gildi hér og nú, og félagslegt gildi byggingarinnar er mikið þar sem stjórnendur landsins sitja þar og hafa líf og afkomu landans í hendi sér. Alþingishúsið hefur auk þess að hýsa ráðamenn landsins gengt ýmsum öðrum menningarlegum hlutverkum s.s. að hýsa Landsbókasafnið, Forngripasafnið og Listasafn Íslands um tíma, og Háskóli Íslands var rekinn þar á fyrstu starfsárunum.

Fagurfræðilegt gildi hússins er líka mikið enda var það hannað af dönskum arkitektum og smíðað í ítölskum nýendurreisnarstíl með valmaþaki og bogagluggum. Alþingisgarðurinn er einnig elsti almenningsskrúðgarður á landinu og á sérstaka sögu út af fyrir sig. Það færi því vel á að skoða Alþingishúsið, sögu þess og þróun með hönnunargleraugunum og yrði jafnframt mjög áhugavert.

Skriðuklaustur

(Mynd: http://www.skriduklaustur.is/index.php/gunnarshus#)

Skriðuklaustur í Fljótsdsal er forvitnilegt hús fyrir margar sakir. Hönnunin sem slík er mjög frábrugðin því sem fólk sér á ferð sinni um landið enda er arkitekt þess, Fritz Höger, þýskur og húsið sækir útlit sitt í hefðbundinn suður-þýskan sveitastíl.

Höger þessi er talinn einn helsti brautryðjandi norður-þýsks múrsteins expressjónisma (Backsteinexpressionismum) og sem slíkur þekktur í þýskri og alþjóðlegri byggingarlistasögu 20. aldar.

Gunnar Gunnarsson, skáld, lét reisa húsið 1939 en gaf svo ríkinu það til eignar árið 1948. Ári síðar flutti ríkið þangað tilraunastöð í sauðfjárkynbótum en í dag er Skriðuklaustur rekið sem menningar- og fræðslusetur auk þess sem að opnuð var þar gestastofa fyrir austursvæði Vatnajökulsþjóðgarðs fyrir nokkrum árum.

Bæjarstæði Kirkjubæjarklausturs á sér einnig heilmikla sögu en talið er að að Ágústínusarklausturs hafi staðið þar og hefur fornleifagröftur staðið þar yfir frá árinu 2002, einn sá stærsti sem ráðist hefur verið í á undanförnum árum.

Skriðuklaustur hefur heilmikið sögu- og menningarlegt gildi og gaman gæti verið að sökkva sér dýpra í sögu þess í þessu verkefni.

Tripp Trapp stóllinn

(Mynd: http://en.wikipedia.org/wiki/File:Tripp-Trapp-stolen2.JPG)

Tripp Trapp stóllinn var hannaður af norska iðnhönnuðinum Peter Opsvik. Stóllinn er úr við og stillanlegur, bæði hvað varðar dýpt og sætislengd, þannig að hann nýtist alla barnæskuna og upp í fyrstu ár grunnskóla ef svo ber undir.

Hönnuðurinn var undir áhrif af þörfum sonar síns sem var of stór fyrir ungbarnastól, en of lítill fyrir hefðbundin stól og átti í erfiðleikum með að sitja á þæginlegan hátt við eldhúsborðið með fjölskyldunni. Þannig er hún til sprottinn sem lausn við ákveðnu vandamáli eða þörf, líkt og svo margar frábærar hugmyndir  Stóllinn er orðinn 41 árs gamall, kom fyrst fram 1972 og aldrei verið „uppfærður“ eða betrumbættur. Árið 2007 var búið að selja 6 milljón Tripp Trapp stóla sem segir allt sem segja þarf um hönnunina.

Fagurfræðilega hefur hann kannski ekki mikið gildi að mínu mati en gífurlega mikið notendagildi og auðveldur í þrifum. Stóllinn hefur ákveðið félagslegt gildi fyrir þann sem situr í honum þ.e.a.s. það að geta setið við sama borð og aðrir í bókstaflegri merkinu enda var það sérstakt markmið hans að allir, stórir sem smáir, geti setið saman til borðs á náttúrulegan máta.

Peter hefur mikið unnið með stóla og skoðar hreyfingar og stellingar mannslíkamann við hönnun sína og vinnuvistfræði (líkamsbeiting og fl.) eru útgangspunktar í vinnu hans. Kannski má segja að Peter sé að hluta undir áhrifum frá bandarísku heilsu- og hreinlætisstefnunni sem allt snerist um upp úr síðari heimsstyrjöldinni – fyrir utan þá staðreynd að stóllinn er úr tré en ekki málmi en líkamleg heilsa og velferð einkennir verk hans.

Alla vega er hönnunin einföld, praktísk og formið, sem er laust við allt pjátur og skraut, verður þannig nokkuð tímalaust og klassísk.

Maurinn

(Mynd: http://trendnet.is/svartahvitu/maurinn-vs-skatan/)

Maurinn, The Ant, er einnig stóll og hannaður af danska arkitektnum Arne Jacobsen árið 1952. Flestir þekkja Maurinn enda er stólinn að finna í mörgum opinberum byggingum um heim allan, meðal annars kaffistofu Þjóðminjasafnsins. Maurinn hefður þó líka verið vinsæll á heimilum fólks en upprunalega var hann hannaður fyrir matsal lyfjafyrirtækisins Novo Nordic.

Upprunalega var stóllinn með 3 fætur en 4. fætinum bætti framleiðslufyrirtækið Fritz Hansen undir stólinn árið 1980 en það starfaði náið með Arne allt frá 1934. Stóllinn er talinn hvort tveggja léttur og þægilegur og hefur verið framleiddur í ótal litum. Arne, sem lést 1971, var stórt nafn í hönnunarsögu 20. aldarinnar og á fleiri fræga stóla eins og Eggið, Svaninn og Sjöuna.

Líkt og Peter Opsvik byggði Arne hönnun sína á þörf og átti Maurinn að komast til mót við þá sem vantaði þægilega og ódýra stóla í í lítil eldhús, og honum er hægt að stafla upp þar sem plássið er lítið. Arne sem teiknaði einnig ýmsar byggingar (og hannaði þá jafnan allar innréttingar og innanstokksmuni líka) hafði mikil áhrif á íslenska hönnuði og hannaði Halldór Hjálmarsson stólinn Skötuna 1959 í þeim tilgangi að bæta hönnun Maursins. Sá stóll (sjá hér fyrir neðan) er nýkominn aftur í framleiðslu eftir 40 ára hlé.

(Mynd: http://trendnet.is/svartahvitu/maurinn-vs-skatan/)

Þótt Maurinn höfði sem slíkur lítið til barroks- og ljónslappatýpunnar mín hefur hann tvímælalaust mikið fagurfræðilegt, félagslegt og sögulegt gildi í einfaldleika sínum. Skírskotunin í náttúruna, sem einkenndi mörg verk Arne, er einnig skemmtileg og gefur gripnum frumlegt yfirbragð.

Jólaóróar Georgs Jensens

(Mynd: http://www.georgjensen.com/global/seasonal/ornaments/2012-christmas-mobile-star-of-bethlehem-gold)

Georg Arthur Jensen var danskur silfursmiður, fæddur 1866 og braut blað í danskri hönnunarsögu þegar hann opnaði verkstæði í miðri Kaupmannahöfn árið 1904, þá 38 ára. Hann lærði skúlptúr og vann sem slíkur fyrir Bing og Gröndal en náði ekki að framfleyta sér með því. Það var ekki fyrr en hann sneri sér að silfursmíðinni og opnaði umrædda verslun sem hjólin fóru að snúast.

Grunnur hans sem málmsmiður fór vel saman með námsgráðu hans í „fínni listum“ og útkoman varð fallegt hágæða handverk sem lagt hefur grunninn að danskri hönnun eins og við þekkjum hana dag. Georg vakti áhuga landa sinna á hönnun og ruddi brautina fyrir fjölmarga hönnuði. Hann var talsmaður Art Nouveau stílsins, eða gömlu nýlistarinnar sem hið franska tískufyrirbæri kallaðist er reið yfir lista- og hönnunarheiminn um aldamótin 1900. Bylgjan nefndist Jugendstíll upp á þýsku og þýtt sem Ungstíll á íslensku.

Þegar Georg dó skyldi hann eftir sig sterkar hugmyndir um hvernig samræma má hágæðahönnun, list og handverk. Þrátt fyrir dálæti sínu á Ungstílnum gaf hann þó hönnuðum sínum frelsi til að skapa á eigin vegum og trúlega er það ástæða þess að vörur hans hafa staðist tímans tönn.

Eitt af verkum hans voru jólaóróarnir. Þeir eru mikið listaverk og hafa þar af leiðandi mikið fagurfræðilegt gildi en sem söfnunarvara uppfylla þeir sem slíkir algjörlega tilbúna þörf. Félagslegt gildi þeirra er kannski ekki eins augljóst fyrir utan það kannski að það er ekki á færum allra að safna þeim vegna þess hve dýrir þeir eru, en settir í sögulegt samhengi hafa þeir sett sinn svip á jólahald liðinna áratuga.

Silfurkaktusinn- borðbúnaður

(Mynd:  http://gam.is/2003/10/11/med-silfurskeid-i-hendi/)

Árið 1924 stofnaði Guðlaugur A. Magnússon samnefnda verslun og verkstæði sem sérhæfði sig í silfursmíði. Áratugum síðar, eða 1947, gerir hann verkstæði sitt að hlutafélaginu „Gull- og silfursmiðjan Erna" sem við þekkjum eflaust betur, en verslunin bar þó alltaf nafn hans. Þetta er eitt af elstu fyrirtækjum landsins og hefur verið rekið innan fjölskyldunnar allt frá stofnun.

Ein af frægari hönnunum Guðlaugs var silfurborðbúnaður með kaktusmunstri í anda endurreisnarinnar. Hann fór til Danmerkur í framhaldsnám í silfursmíði og flutti á þekkingu með sér heim. Guðlaugur vann undir áhrifum frá Georgi Jensen og fyrirmynd munstursins var sótt til kaktuss í stofu hans sjálfs.

Fagurfræðilegt gildi silfurborðbúnaðarins er mikið enda var hann framleiddur til notkunar á tyllidögum og hátíðarstundum. Margir eiga þessa verðmætu erfðagripi í fórum sínum, en þeir eru vinsælir meðal safnara og er hönnun Guðlaugs jafnan notuð í íslensku sendirráðum erlendis. Þá er fjöldinn allur af Vestur-Íslendingum sem safna handverki hans sem þykir bæði vandað og fagurt.

Sögulega samtvinnast silfursmíðin inn í íslenskt efnahagslíf, enda flutti Guðlaugur inn mikinn vélakost og m.a. stærstu silfurpressu sem sést hefur hérlendis, og fyrirtæki hans var eitt það öflugasta á sínum tíma með um 2 tonna ársframleiðslu. Þá er verksmiðjan einnig vitnisburður um þær framfarir sem urðu í iðn- og framleiðslusögu okkar Íslendinga á tímum sem enn bjuggu fjölskyldur í torfbæjum.

Það væri gaman fyrir smíðakennarann mig, með silfursmíðakúrsa í farteskinu, að grúska meira í hönnun og listaverkum Guðlaugs enda ekki oft sem maður rekst á umfjöllun um silfursmíðina í ljósvakamiðlum.

Niðurstaðan

Eins og sést á ofangreindum verkefnum varð á endanum ákveðið þema í skimunarvinnunni og endaði ég með að skoða tvo stóla, tvær byggingar og tvær hannanir silfursmiða – allt eftir evrópska hönnuði, þar af eru allir nema einn af norrænu bergi brotnir og einn Íslendingur.  Eiginlega gerðist þetta ómeðvitað og ég áttaði mig ekki á þessari samsetningu hönnuða fyrr en heimildarvinnan hófst.

Líklegast hefur undirmeðvitundin þó átt sitt að segja þar sem vestræn hönnun hefur átt greiðari aðgang að Íslendingnum mér, en verk annarra hönnuða lengra frá. Eftir lestur námsefnisins, og tilheyrandi heimildagrúski í tengslum við ofangreindar umfjallanir hef ég ákveðið að velja bygginguna Skriðuklaustur sem viðfangsefnið mitt að þessu sinni.

Ástæðan fyrir valinu er margþætt, sögulega og byggingarfræðilega séð er hér mikið kjöt á beinunum en heillandi frásögn af kraftaverki sem talið er að hafi átt sér stað fyrir hundruðum ára og hafði áhrif á staðsetningu hússins þar sem það nú stendur, gerði útslagið. Slíkar þjóðsögur á ég erfitt með að standast. Sú saga verður kynnt síðar.

Bestu kveðjur, Unnur María